Phổ tự kỷ ASD theo DSM-5 là một khái niệm mang tính phổ, phản ánh sự đa dạng và không đồng nhất giữa các cá nhân tự kỷ. Bài viết giúp hiểu đúng khái niệm “phổ” trong ASD.

1.Rối loạn phổ tự kỷ không phải một biểu hiện đồng nhất

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh khởi phát sớm, đặc trưng bởi các khiếm khuyết dai dẳng trong giao tiếp – tương tác xã hội và sự hiện diện của các kiểu hành vi, sở thích, hoạt động lặp lại hoặc hạn hẹp.

Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến hiểu sai về ASD là quan niệm cho rằng tất cả trẻ tự kỷ đều giống nhau. Trên thực tế, ASD được định nghĩa là một phổ rối loạn, phản ánh sự đa dạng lớn về mức độ biểu hiện, đặc điểm lâm sàng và khả năng thích nghi của từng cá thể

2. Khái niệm “phổ” trong phổ tự kỷ ASD theo DSM-5

Theo DSM-5-TR (American Psychiatric Association, 2022), thuật ngữ “phổ” trong Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) được sử dụng nhằm nhấn mạnh tính đa dạng và liên tục trong biểu hiện của rối loạn này.

Điều đó có nghĩa là:

– Các triệu chứng tự kỷ không xuất hiện đồng loạt hoặc với mức độ giống nhau ở tất cả trẻ.

– Mức độ ảnh hưởng của rối loạn có thể dao động từ nhẹ đến nặng.

– Mỗi cá thể có hồ sơ phát triển và nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Trước đây, tự kỷ từng được chia thành nhiều chẩn đoán riêng biệt như tự kỷ điển hình, hội chứng Asperger hay rối loạn phát triển lan tỏa không đặc hiệu (PDD-NOS). Tuy nhiên, từ DSM-5 và tiếp tục được khẳng định trong DSM-5-TR, tất cả các nhóm này đã được thống nhất dưới một chẩn đoán chung là Rối loạn phổ tự kỷ, kèm theo mức độ hỗ trợ cần thiết (severity levels).

Cách tiếp cận này phản ánh chính xác hơn bản chất của ASD: không phải một khuôn mẫu cố định, mà là một phổ liên tục các khác biệt phát triển.

2.1 Giao tiếp và tương tác xã hội

– Trẻ có thể chậm nói hoặc không có ngôn ngữ nói.

– Một số trẻ có khả năng ngôn ngữ tốt nhưng gặp khó khăn trong giao tiếp hai chiều, hiểu ngữ cảnh xã hội hoặc tín hiệu phi ngôn ngữ.

– Việc sử dụng ánh mắt, cử chỉ và biểu cảm khuôn mặt có mức độ suy giảm khác nhau giữa các cá nhân.

2.2 Nhận thức và năng lực trí tuệ

– ASD có thể đi kèm khiếm khuyết trí tuệ, trí tuệ trung bình hoặc trí tuệ cao.

– Một số trẻ thể hiện hồ sơ nhận thức không đồng đều, với năng lực vượt trội ở một vài lĩnh vực cụ thể nhưng gặp khó khăn ở những lĩnh vực khác.

2.3 Hành vi lặp lại và xử lý cảm giác

– Các hành vi lặp lại có thể biểu hiện từ mức độ nhẹ đến rõ rệt.

– Khác biệt trong xử lý cảm giác (âm thanh, ánh sáng, xúc giác…) thường gặp, nhưng không xuất hiện đồng nhất ở mọi trẻ trong phổ tự kỷ.

2.4 Mức độ thích nghi và chức năng hằng ngày

– Có trẻ cần mức độ hỗ trợ đáng kể trong sinh hoạt và học tập.

– Ngược lại, một số trẻ có thể học hòa nhập và sinh hoạt tương đối độc lập khi được can thiệp và hỗ trợ phù hợp.

Những khác biệt trên khẳng định rằng Rối loạn phổ tự kỷ là một phổ đa dạng các biểu hiện phát triển, chứ không phải một dạng rối loạn đồng nhất. Hiểu đúng khái niệm “phổ” giúp giảm định kiến, tăng khả năng cá nhân hóa can thiệp và hỗ trợ trẻ theo đúng nhu cầu riêng của từng cá thể.

3. Ý nghĩa lâm sàng của việc hiểu đúng khái niệm “phổ”

Việc hiểu đúng khái niệm “phổ” trong Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) có ý nghĩa then chốt trong thực hành lâm sàng và can thiệp sớm. Cách tiếp cận này giúp:

– Đánh giá lâm sàng chính xác hơn, tránh chẩn đoán dựa đơn thuần vào biểu hiện bề ngoài hoặc so sánh máy móc giữa các trẻ.

– Xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân hóa, phù hợp với đặc điểm phát triển và nhu cầu riêng của từng trẻ.

– Theo dõi tiến triển một cách linh hoạt, dựa trên từng giai đoạn phát triển thay vì áp đặt một chuẩn mực cố định.

Trong thực hành chuyên môn, trẻ ASD cần được đánh giá toàn diện dựa trên:

– Mức độ suy giảm chức năng trong giao tiếp, tương tác xã hội và sinh hoạt hằng ngày.

– Điểm mạnh và hạn chế cá nhân, bao gồm khả năng nhận thức, cảm xúc và kỹ năng thích nghi.

– Bối cảnh môi trường nơi trẻ sinh sống và học tập, như gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội.

4. Không so sánh trẻ tự kỷ với nhau trong đánh giá và can thiệp

So sánh trẻ tự kỷ với trẻ tự kỷ khác hoặc với hình ảnh “điển hình” trên truyền thông có thể dẫn đến:

– Đánh giá sai mức độ rối loạn.

– Lựa chọn mục tiêu can thiệp không phù hợp.

– Kỳ vọng không thực tế từ gia đình và nhà trường.

Trong chuyên môn, tiến bộ của trẻ được đánh giá dựa trên chính đường phát triển của trẻ, không dựa trên sự so sánh liên cá thể. Đánh giá sớm và cá nhân hóa can thiệp. Theo các khuyến cáo quốc tế, việc đánh giá và can thiệp sớm giúp:

– Xác định chính xác vị trí của trẻ trong phổ ASD.

– Xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với mức độ và nhu cầu cá nhân.

– Tối ưu hóa khả năng phát triển và thích nghi lâu dài.

Can thiệp ASD hiệu quả cần dựa trên:

– Nguyên tắc đa ngành.

– Cá nhân hóa mục tiêu.

– Phối hợp chặt chẽ giữa gia đình – nhà trường – chuyên gia.

5. Kết luận

Mỗi trẻ tự kỷ là một cá thể phát triển độc lập trong phổ ASD. Khái niệm “phổ” phản ánh sự đa dạng về biểu hiện lâm sàng, mức độ chức năng và nhu cầu hỗ trợ, chứ không phải một dạng rối loạn đồng nhất.

Hiểu đúng về “phổ” trong ASD là nền tảng quan trọng để:

– Đánh giá chính xác

– Can thiệp phù hợp

– Và đồng hành lâu dài cùng trẻ trên cơ sở khoa học và tôn trọng sự khác biệt cá nhân

Việc tiếp cận ASD dựa trên khái niệm phổ và các tài liệu chính thống là nền tảng quan trọng trong hoạt động chuyên môn và truyền thông khoa học. Đây cũng là định hướng mà Phòng khám Tâm lý 247 theo đuổi khi xây dựng nội dung về sức khỏe tâm lý và phát triển thần kinh.